Οι υπαρξιακές εκλογές στην Βραζιλία

Οι προεδρικές εκλογές την επόμενη Κυριακή μεταξύ του Λούλα Ντα Σίλβα και του Φλάβιο Μπολσονάρο, γιού του φυλακισμένου Ζαΐρ, αφορούν του Βραζιλιάνους αλλά τα αποτελέσματα τους θα επηρεάσουν την υπόλοιπη ήπειρο και όλο τον κόσμο. Η Βραζιλία είναι η μεγαλύτερη και πιο πυκνοκατοικημένη χώρα της Λατινικής Αμερικής, μια από τις δέκα μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου, ιδρυτικό μέλος των BRICS. Αλλά τους τελευταίους 18 μήνες η δεξιά και ακροδεξιά, με ανοικτή βοήθεια από τον Τραμπ, έχουν κερδίσει σε επτά χώρες. «Τα πάμε πολύ καλά στη Νότια Αμερική», δήλωσε ο Τραμπ τον περασμένο μήνα. « Εξέλεξα πολλούς προέδρους». Αλλά το μεγάλο βραβείο είναι η Βραζιλία. Στον πρώτο γύρο, ο Μπολσονάρο ανέτρεψε τα προγνωστικά παίρνοντας δύο εκατομμύρια ψήφους πάνω από τον Λούλα και είναι το φαβορί.

Η φίλη μου Juliana καθηγήτρια στο Ομοσπονδιακό Πανεπιστήμιο του Ριο ντε Τζανέιρο μου γράφει προχτες. «Όλοι νιώθουμε μεγάλη ανησυχία, καθώς απομένουν μόλις λίγες ημέρες για τις εκλογές. Για άλλη μια φορά, η Βραζιλία βρίσκεται αντιμέτωπη με την πιθανότητα μιας ακροδεξιάς κυβέρνησης, και πολλοί ανησυχούμε βαθιά για το τι θα μπορούσε να σημαίνει αυτό για τη χώρα μας. Είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς τόσοι πολλοί άνθρωποι φαίνεται να έχουν αδιαφορούν για τις σοβαρές κατηγορίες και τις αντιδικίες για τον υποψήφιο της οικογένειας Μπολσονάρο. Μερικές φορές νιώθω ότι η πολιτική πόλωση έχει δημιουργήσει ένα είδος τείχους που δυσκολεύει τους ανθρώπους να ακούσουν, να αμφισβητήσουν, να δουν τα πράγματα διαφορετικά. Δουλεύουμε πολύ στην προεκλογική εκστρατεία και ελπίζουμε ειλικρινά ότι ο Λούλα θα επανεκλεγεί στις 25 του μήνα. Αντιπροσωπεύει πολύ περισσότερα από έναν πολιτικό υποψήφιο. Είναι ένας ηγέτης μεγάλης σημασίας για τη Βραζιλία και, πιστεύω, και για τον κόσμο, ιδιαίτερα σε μια εποχή που η δημοκρατία δέχεται τόσο μεγάλη πίεση σε διάφορα μέρη του πλανήτη. Για πολλούς από εμάς — ακαδημαϊκούς, γυναίκες, αυτόχθονες πληθυσμούς, άτομα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και τόσους άλλους — το διακύβευμα μοιάζει βαθιά προσωπικό. Μερικές φορές μοιάζει σχεδόν υπαρξιακό.»

Πριν από σαράντα χρόνια, η Βραζιλιάνοι ανέτρεψαν μία από τις αιματηρότερες στρατιωτικές δικτατορίες στη Νότια Αμερική. Η μεταπολίτευση συνέπεσε με τις επιθέσεις του νεοφιλελευθερισμού κατά της κοινωνικής δικαιοσύνης και της δημοκρατίας. Ωστόσο, τα κοινωνικά κινήματα και τα δυναμικά συνδικάτα πέτυχαν την εδραίωση της δημοκρατίας. Το προοδευτικό Σύνταγμα του 1988 εισήγαγε θεσμούς άμεσης δημοκρατίας με συμμετοχικούς προϋπολογισμούς και λαϊκές συνελεύσεις. Το 2001, η Βραζιλία διοργανώσε το πρώτο Παγκόσμιο Κοινωνικό Φόρουμ, και το 2002, ο πεισματάρης Λούλα εκλέχτηκε πρόεδρος στην τέταρτη προσπάθεια. Ο Λούλα, εργάτης μετάλλου και συνδικαλιστής, έγινε γνωστός ως ηγέτης απεργιών στην διάρκεια της δικτατορίας. Tο περιορισμένο κοινωνικό κράτος θεμελιώθηκε στην προεδρία του και τα περίφημα προγράμματα πρόνοιας (bolsa familia) έβγαλαν σαράντα εκατομμύρια από την απόλυτη φτώχεια. Τα χρόνια του Λούλα το ΑΕΠ αυξανόταν κατά μέσο όρο 4,5.

Ο Μπαράκ Ομπάμα χαρακτήρισε τον Λούλα τον «πιο δημοφιλή πολιτικό στον κόσμο». Αλλά το Βραζιλιάνικο κατεστημένο δεν τον συμπάθησε. Λίγους μήνες πριν τις εκλογές του 2018, με τον Λούλα να προηγείται του Μπολσονάρου 15%, ο δικαστής και φανατικός διώκτης του Λούλα Σέργιο Μόρο τον καταδίκασε για ξέπλυμα χρήματος. Χωρίς πολιτικά δικαιώματα, ο Λούλα δεν ήταν υποψήφιος και ο Μπολσονάρου εξελέγη. Πρώτη πράξη του ήταν να διορίσει τον Moro υπουργό Δικαιοσύνης. Το 2021, μετά 580 ημέρες στην φυλακή, το Ανώτατο Δικαστήριο ακυρώνει την καταδίκη ως πλήρως αβάσιμη, και βρίσκει ότι οι δικαστές μερολήπτησαν κατά του Λούλα σε συνεννόηση με τους εισαγγελείς. Παρά τις συνεχείς διαβεβαιώσεις περί κράτους δικαίου, η δικαστική εξουσία παντού συντάσσεται με τα συμφέροντα του καπιταλισμού όταν η κυριαρχία του κινδυνεύει.

Λούλα-Μολσονάρο πατήρ

Στις προηγούμενες προεδρικές εκλογές τον Σεπτέμβριο 2022, ήμουνα στο Ρίο ντε Τζανέιρο, για διαλέξεις στο Ομοσπονδιακό Πανεπιστήμιο και στο PUC-Rio όπου είμαι επισκέπτης καθηγητής εδώ και δέκα χρόνια. Η ένταση στην Κοπακαμπάνα και την Ιπανέμα, τις εμβληματικές παραλίες της πόλης, ήταν έντονη. Στη μεγάλη καρναβαλική πορεία που οργάνωσε το Κόμμα των Εργατών την Κυριακή πριν τον πρώτο γύρο των Προεδρικών εκλογών το μόνο ερώτημα ήταν αν ο Λούλα θα εκλεγεί πρόεδρος από την πρώτη Κυριακή ή αν θα υπάρξουν επαναληπτικές εκλογές. Ο φόβος για το τι μπορούσε να γίνει σε αντίθετη περίπτωση ήταν μεγάλος. Ο Μπολσονάρου, πρώην υψηλόβαθμος στρατιωτικός, απειλούσε να μιμηθεί τον Τραμπ και να αμφισβητήσει το αποτέλεσμα, και άφηνε να εννοηθεί ότι μπορεί να γίνει στρατιωτικό πραξικόπημα από τους υποστηρικτές τους στον στρατό αν χάσει.
Η κεντρική εκδήλωση του Κόμματος των Εργατών στο Ρίο ήταν μια καρναβαλική πορεία σε κεντρικό πάρκο. Πολύχρωμα άρματα, κοστούμια και ορχήστρες, τραγούδια και σημαίες. Οι «Λουλίστας» με δεκάδες αυτοκόλλητα στα ρούχα τους κρατούσαν σημαίες με τον Λούλα και τους υποψήφιους του αριστερού συνασπισμού για πολιτειακούς κυβερνήτες, πολιτειακούς και ομοσπονδιακούς βουλευτές. Ο αριθμός 13 κυριαρχούσε. Η ψηφοφορία είναι ηλεκτρονική, τα αποτελέσματα ανακοινώνονται μία ώρα μετά το κλείσιμο της κάλπης. Οι υποψήφιοι έχουν έναν αριθμό στην οθόνη, το 13 είναι ο τυχερός αριθμός τού Λούλα στις έξι εκλογές που ήταν υποψήφιος. Η πορεία προχωρούσε σαν φίδι. Το κάθε άρμα παρουσίαζε μια ιστορία ή μια εικόνα γι’ αυτά που είχε κάνει ο Λούλα στη διπλή προεδρική θητεία του. Στις δικές μας μεγάλες κομματικές εκδηλώσεις οι οπαδοί είναι κομπάρσοι, ο ρόλος τους παθητικός. Χειροκροτούν τον ηγέτη, φωνάζουν συνθήματα, πρέπει η συγκέντρωση να είναι πιο μεγάλη από του αντιπάλου. Στην Βραζιλία δεν υπήρχαν λόγοι και ζητωκραυγές. Οι συμμετέχοντες σκηνοθετούσαν την «παράσταση». Τραγουδούσαν, κάνανε μικρά θεατρικά, αυτοσχεδιάζαν, παρουσίαζαν τις προσδοκίες τους. Το μόνο κοινό σύνθημα ήταν «Fora Bolsonaro – Εξω ο Μπολσονάρου». Τέτοιες πρακτικές οδήγησαν στις «συλλογικές υποψηφιότητες» που εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στις εκλογές. Πολλοί υποψήφιοι κατεβαίναν μαζί για μία θέση και υπόσχονταν να μοιραστούν γνώσεις, δεξιότητες και καθήκοντα. Οι κοινές υποψηφιότητες ήταν από αριστερές συλλογικότητες. Δέκα νέοι κατεβαίναν ως «Νεολαία Λούλα», πέντε Αφρο-Βραζιλιάνες φεμινίστριες είχαν σύνθημα «Δώστε μία ψήφο, πάρτε πέντε μαύρες γυναίκες». «Χακάρουμε» το πολιτικό σύστημα, μου είπε μια ΛΟΑΤΚΙ ακτιβίστρια. «Μία θα εκλεγεί, αλλά η εντολή θα είναι συλλογική».
Η προεκλογική εκστρατεία και των δύο Μπολσονάρων ήταν τοξική. Ο πατέρας χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες ασφαλείας και διόρισε 6.000 μέλη των ενόπλων δυνάμεων σε κυβερνητικές θέσεις. Η Ομοσπονδιακή Αστυνομίας Αυτοκινητοδρόμων έκανε ότι μπορούσε για να δυσκολέψει την κυκλοφορία των οπαδών του Λούλα την μέρα των εκλογών. Στο κλίμα βίας που καλλιέργησε, δολοφονήθηκαν ο δημοσιογράφος Ντομ Φίλιπς και ο Μπρούνο Περέιρα ιθαγενής εμπειρογνώμονας του Αμαζονίου και τέσσερις οπαδοί του Λούλα. Ο Αμαζόνιος, «τα πνεμόνια της Γης», έχει ζωτική σημασία για το παγκόσμιο κλίμα και τη βιοποικιλότητα. Αλλά για τους Μπολσονάρους, οι υποστηρικτές του τροπικού δάσους είναι εχθροί. Οι πυρκαγιές και η υλοτόμηση που επέτρεψε ο Μπολσονάρο, για να χρησιμοποιήσουν οι φίλοι του την καμένη γη για κτηνοτροφία, καλλιέργεια σόγιας και τουρισμό, οδήγησαν τον Αμαζόνιο σε οριακό σημείο. O Μπολσονάρο πατέρας και γιός αντιπροσωπεύουν τα τρία Β: bible, beef and bullets – βίβλος, κτηνοτροφία και όπλα.
Το 2022, ο Λούλα κέρδισε με 50,90% τον δεύτερο γύρο. Μεγάλη νίκη για ένα πολιτικό που μόλις πριν ένα χρόνο ήταν φυλακή και εθεωρείτο πολιτικά τελειωμένος. Ο Μπολσονάρο κράτησε τον λόγο του να αρνηθεί το αποτέλεσμα των εκλογών όπως και ο Τραμ. Το 2025 καταδικάστηκε σε 27 χρόνια φυλάκισης για απόπειρα οργάνωσης πραξικοπήματος. Η συνωμοσία κορυφώθηκε με την ακροδεξιά εξέγερση στις 8 Ιανουαρίου 2023 στη Μπραζίλια, που μιμήθηκε την εισβολή στο Καπιτώλιο των ΗΠΑ στις 6 Ιανουαρίου 2021.
Παρά τις μεγάλες επιτυχίες του Λούλα και του Κόμματος των Εργατών, τις τοξικές πολιτικές των Μπολοσμάρων πως γίνεται να είναι ο νεότερος Μπολσονάρο φαβορί για επικράτηση την επόμενη Κυριακή; Μερικές απαντήσεις στο επόμενο.

Το νέο βιβλίο του Κώστα Δουζίνα Η Επιθυμία του Νόμου (Νήσος 2026) δημοσιεύεται την επόμενη εβδομάδα.