Κώστας Δουζίνας: Μια Ελληνική Οδύσσεια

Αυτή είναι μια ανεπίσημη ομιλία που έδωσα σε ένα διήμερο συνέδριο στις 26-27 Ιουνίου 2026 προς τιμήν του συντρόφου μου, Κώστα Δουζίνα. Ομιλίες και επικήδειοι εκφωνήθηκαν από κριτικούς νομικούς, φιλοσόφους, πολιτικούς θεωρητικούς και πολιτικούς ερευνητές – όλοι πολύ πεπειραμένοι και σοβαροί. Εγώ όμως είχα το καθήκον να μιλήσω για τον «προσωπικό Κώστα», καθώς και να τον φέρνω σε δύσκολη θέση. Έκανα ό,τι μπορούσα.

Το πρώτο πράγμα που βλέπει ο Κώστας όταν ξυπνάει στο διαμέρισμά μας στο Μπλούμσμπερι, είναι το έργο της Σοφίας Καλογεροπούλου «Οδύσσεια»της Σοφίας Καλογεροπούλου, ένα πρωτόγονο τοπίο που υφαίνει, με φωτεινά χρωματιστά σημεία μπογιάς, τον 8ου αιώνα π.Χ. ιστορία ενός άνδρα που προσπαθεί να βρει το δρόμο για την πατρίδα του διασχίζοντας τους ταραχώδεις ωκεανούς της ζωής. Ο Οδυσσέας συναντά οργισμένους θεούς, μάγισσες, δίνες και κανίβαλους, οι οποίοι, στην περίπτωση του Κώστα, μεταφράζονται στους κακόβουλους θεούς της ακαδημαϊκής κοινότητας, στις δίνες και στα παραπλανητικά βαθιά νερά της πολιτικής του Ιονίου και του Αιγαίου, καθώς και σε συνωμοσίες που καταστρέφουν την ψυχή, μαζί με μερικές γοητευτικές σειρήνες (τον έδεσα σφιχτά στον ιστό μέχρι να ξεφύγει από τον κίνδυνο). Υπήρχαν στιγμές που δεν πίστευε ότι θα τα καταφέρει, όταν βρισκόταν «ανώνυμος» σε ένα σκοτεινό, υγρό μέρος, αναγκασμένος να χρησιμοποιήσει όλη του την εφευρετικότητα για να τυφλώσει τους εχθρούς του, προκειμένου να διαφύγει προσκολλώμενος στην βρωμερή κοιλιά της γήινης ζωής. Αλλά υπήρχαν και στιγμές θαυμασμού και ευφορίας, περιπέτειας, ηγεσίας, ηρωισμού.

20 Νοεμβρίου 1951: μια καυτή μέρα στον Πειραιά, τότε μια λιμενική πόλη ακριβώς έξω από την Αθήνα και σήμερα αδιακρίτως ενωμένη με την ίδια την πρωτεύουσα. Τότε ξεκίνησε η ελληνική Οδύσσεια του Κωνσταντίνου. Γεννήθηκε από τη Φαίδρα, μια ζήλοσα νοικοκυρά που αγαπούσε το σκόρδο, και τον Ευάγγελο, έναν «γιατρό των φτωχών» που απεχθανόταν το σκόρδο.

Φανταστείτε τον! Έναν γλυκόθυμο παπαδοπαίδι που υπηρετούσε τους αγίους (και όχι λίγους αμαρτωλούς) στην τοπική Ορθόδοξη Εκκλησία του· έναν σκανδαλιάρικο δεκατετράχρονο που έριχνε ζάρια και γύριζε χαρτιά δίπλα σε γέρους με ρυτίδες σε ένα τοπικό χαρτοπαικτικό στέκι· έναν πρόωρα ώριμο και βαριεστημένο μαθητή που κέρδιζε κάθε σχολικό βραβείο· έναν ανυπόμονο και λαμπρό φοιτητή Νομικής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, που ασχολούνταν με την πολιτική και την ακολασία με την ίδια αφοσίωση.

Μεταφερθείτε στο 1974, και ο Κώστας που γνωρίζουμε και αγαπάμε παίρνει ένα αεροπλάνο από την ηλιόλουστη Αθήνα και προσγειώνεται σε ένα κρύο, βροχερό Λονδίνο του Ιουλίου. Ένας σοβαρός 23χρονος· η ελληνική χούντα μόλις είχε πέσει· ένας εθελοντικός εξόριστος, που αναζητούσε μια άλλη πατρίδα.

Όπως ο αρχικός Οδυσσέας, αναρωτιόταν: «σε τι είδους ανθρώπους έχω βρεθεί; Είναι σκληροί, άγριοι και απολίτιστοι, ή φιλόξενοι και ανθρώπινοι;» Η Βρετανία στην οποία έφτασε το 1974 δεν έμοιαζε με αυτή που αντιμετωπίζουν σήμερα οι μετανάστες: οι άνθρωποι ήταν φιλικοί προς τους Έλληνες. Όλοι όσοι συνάντησε είτε είχαν (είτε ονειρεύονταν) να απολαύσουν τη ζεστή άμμο των ελληνικών νησιών· ακόμη και εκείνοι που είχαν λάβει μια μάλλον μέτρια εκπαίδευση στα δημόσια σχολεία ήταν φιλέλληνες στην ευαισθησία τους, σεβόταν τα κλασικά έργα της αρχαίας Ελλάδας. Το LSE ήταν το ιδανικό καταφύγιο για αυτόν: έσφυζε από ριζοσπαστικούς φοιτητές, πολλοί από τους οποίους ήταν Έλληνες, και γρήγορα έκανε φίλους για μια ζωή. Ο πολιτικός του ριζοσπαστισμός ταίριαζε απόλυτα με τα πνευματικά του ενδιαφέροντα, τα οποία εκείνη την εποχή περιλάμβαναν τον Μαρξ, τον Μάρκουζε, τον Φουκό, τον Φρόιντ και τον Χάμπερμας.

Στο LSE, ηγήθηκε επίσης της τότε μεγαλύτερης φοιτητικής κατάληψης στο Ηνωμένο Βασίλειο: διαμαρτυρόταν για την καταστροφική απόφαση της κυβέρνησης των Εργατικών να διπλασιάσει τα δίδακτρα για τους διεθνείς φοιτητές: από 125 λίρες το χρόνο σε ένα εξοντωτικό ποσό των 250 λιρών – επιτρέψτε μου να κάνω μια παύση για να το αφομοιώσετε: τα δίδακτρα αυξήθηκαν από 125 λίρες το χρόνο σε 250 λίρες!

Η πορεία του δεν ήταν εντελώς ομαλή. Το έργο του 600 σελίδων με τίτλο «Η Πρώτη Τροπολογία του Αμερικανικού Συντάγματος απογοήτευσαν τον εξεταστή του διδακτορικού του, τον Τζον Φίνις με την αυστραλιανή προφορά, έναν συντηρητικό φιλόσοφο του δικαίου, τόσο αδηφάγο για φονταμενταλιστικές ερμηνείες της καθολικής θεολογίας όσο ο μονόφθαλμος Κύκλωπας για τα πτώματα των ναυτικών που είχαν ξεβραστεί στην ακτή.

Ακόμη και αυτοαποκαλούμενοι φίλοι του Κώστα είχαν έναν περίεργο τρόπο να δείχνουν την αγάπη τους (τουλάχιστον στα αυτιά μου). Ο επιφανής μαρξιστής κοινωνιολόγος του δικαίου, Άλαν Χαντ, διόρισε τον Κώστα σε μια ετήσια θέση λέκτορα στο Πολυτεχνείο του Μίντλεσεξ, πριν τον πάρει στην άκρη για να τον ενημερώσει ότι: «είσαι αριστερός, ασχολείσαι με τη νομική θεωρία, έχεις έντονη προφορά: δεν θα πας μακριά στην αγγλική νομική ακαδημαϊκή κοινότητα». Αφού προσφέρθηκε να πληρώσει για μαθήματα ορθοφωνίας – μια προσπάθεια να μετατρέψει τον Κώστα από «Άνθρωπο Χωρίς Πατρίδα» σε «Άγγλο» (προσφορά που ο Κώστας αρνήθηκε ευγενικά) – ο Χαντ τον συμβούλεψε να εγκαταλείψει τα όνειρά του για ακαδημαϊκή ζωή στη Βρετανία. (Πρέπει να κάνω μια παύση εδώ και να πω ότι ο Κώστας έχει μια πιο γενναιόδωρη ερμηνεία της συμβουλής του Άλαν, υποστηρίζοντας ότι ο Άλαν πρέπει να αστειευόταν).

Ακριβώς όταν φαινόταν ότι οι εχθροί του σχεδίαζαν να «ξεσηκώσουν την οργή κάθε ανέμου που φυσά», προκαλώντας «τη νύχτα να ξεπηδήσει από τους ουρανούς» και τη «θάλασσα να ξεσπάσει πάνω του με τρομερή μανία», ο Κόστας ανακάλυψε φιλίες «βαθύτερες από τον ωκεανό» και πνευματική συντροφικότητα. Ο Ρόνι Γουόρινγκτον του έριξε το αντίστοιχο του μαγεμένου πέπλου της Ίνο (της καλοπροαίρετης θαλάσσιας θεότητας)· «έφτυσε την πικρή αλμύρα» και κολύμπησε προς την ακτή: Λάνκαστερ. Το πρώτο Συνέδριο Κριτικής Νομικής το 1985. Μπίρκμπεκ (Πίτερ Γκούντριτς, Μάθιου Γουέιτ, Βαλερί Χοαρ). Όπως ο Οδυσσέας, που χλεύαζε τα κανιβαλιστικά τέρατα από την ασφάλεια του πλοίου του, ο Κώστας ένιωσε τότε αρκετά σίγουρος για να παρωδήσει τον Τζον Φίνις με το πνευματώδες έργο του και του Ρόνι «Fin(n)nis Philosophiae: On the Deconstruction of Jurisprudence». Από τότε και στο εξής, όλοι οι βράχοι που του έριχναν οι συντηρητικοί νομικοί δεν ήταν παρά αφρός στα κύματα που καβαλούσε.

Τα δεκάδες βιβλία και άρθρα του ήταν σαν κύματα που έσπαγαν σε μια δεκτική ακαδημαϊκή ακτή.

Ας προχωρήσουμε λίγο πιο γρήγορα αυτή την ιστορία! Η «Οδύσσεια» του Ομήρου εκτείνεται σε 24 κεφάλαια, αλλά δεν διαθέτουμε τόσο χρόνο. Στο βιβλίο που συνοδεύει αυτό το συνέδριο, Δικαιώματα, Αντίσταση και Κριτική: Η Νομική Θεωρία του Κώστα Δουζίνα, σε επιμέλεια των Alexis Alvarex-Nakagawa και Illan Rua Wall, μου ανατέθηκε το καθόλου ευχάριστο καθήκον να χαρτογραφήσω τα θεσμικές επιτυχίες του, ειδικά στο Birkbeck. Πιστεύω ότι, δεδομένου ότι μπορείτε να αγοράσετε και στη συνέχεια να συμβουλευτείτε το βιβλίο αυτό για τη ζωή του στο Birkbeck, δεν θα αναφερθώ σε αυτό. Ομοίως: η πνευματική οδύσσειά του στη Βρετανία (και σε κάθε ήπειρο του κόσμου) καλύπτεται από πολυάριθμους διακεκριμένους μελετητές, οπότε θα παραλείψω και αυτές τις ιστορίες.

(Μπορείτε να το αγοράσετε από αυτόν τον σύνδεσμο: https://www.routledge.com/Rights-Resistance-and-Critique-The-Legal-Theory-of-Costas-Douzinas/Alvarez-Nakagawa-Wall/p/book/9781032622248)

Μόνο δύο πράγματα απαιτούν προσοχή πριν αναφερθώ στο βιβλίο του Κώστα «Greek «Οδύσσεια» του Κώστα: τα δύο απολύτως καλύτερα πράγματα που συνέβησαν στον Κώστα κατά τη διάρκεια της μακράς παραμονής του στη Βρετανία είναι, πρώτον, η γέννηση της κόρης του, της Φαίδρας, η οποία έχει πλέον ακολουθήσει τα βήματα της μητέρας της, της Αλεξάνδρας, ως διακεκριμένη ανθρωπολόγος. Το δεύτερο ήταν όταν η Πηνελόπη του (ή το αντίστοιχο της στην Αντίποδα) έκανε αυτό που ο Όμηρος δεν μπορούσε να φανταστεί: πέταξε τον αργαλειό της, εγκατέλειψε τους 108 εραστές της και, αντί να κάθεται στο σπίτι υφαίνοντας όνειρα για τον ήρωά της, αποφάσισε να τον συνοδεύσει στα επικίνδυνα ταξίδια του στα ανοιχτά. Στο διάολο ο Όμηρος!

Δεν το ξέραμε τότε, αλλά μια δοκιμασία χειρότερη από οτιδήποτε είχε επινοήσει ο εκδικητικός Ποσειδώνας, ή η απορροφητική δίνη της Χαρυβδής, ή ακόμα και η σκληρή, εξακέφαλη Σκύλλα, επρόκειτο να μας πλήξει. Αυτή ήταν η παρορμητική απόφαση του Κώστα να εμπλακεί στην ελληνική πολιτική. Λέω «παρορμητική», αλλά, εκ των υστέρων, υπήρχαν σημάδια. Η παγκόσμια κρίση του 2008 και η κρίση χρέους της Ευρωζώνης το 2010 πυροδότησαν πολιτική οργή στον Κώστα μας. Από τη μια μέρα στην άλλη, είδε την αγαπημένη του Ελλάδα να καταστρέφεται· Ελληνιστές Βρετανοί, φουσκωμένοι από μισαλλοδοξία. Άρθρα και θέσεις έβγαιναν από μέσα του: Μόνο η εφημερίδα μόνο δημοσίευσε δεκάδες, αλλά και το Greek Left Review, το «Democracy Now», το «Open Democracy», Naked Punch. Τα άρθρα του μεταφράστηκαν γρήγορα και αναδημοσιεύτηκαν στα ελληνικά μέσα ενημέρωσης. [I] Προσκλήθηκε από τους Έλληνες «αγανακτισμένων» να μιλήσει για την κατάληψη της πλατείας Συντάγματος στην Αθήνα. Ήταν μια περίοδος έντονων συναισθημάτων, με διαδηλωτές στο πάνω τμήμα της πλατείας Συντάγματος να φωνάζουν αντι-κοινοβουλευτικά συνθήματα όπως «κάψε, κάψε, πορνείο Κοινοβούλιο, κάψε» [γιατί η Δεξιά έχει τα καλύτερα συνθήματα;] και να κάνουν χειρονομίες με μουτζέδες, ενώ ο Κώστας εκπροσωπούσε την πολύ μεγαλύτερη ομάδα των καταληψιών στο κάτω τμήμα της πλατείας, ζητώντας δημοκρατία και τέλος στη λιτότητα.

Μάταια. Η Ελλάδα βυθίστηκε σε ένα πρόγραμμα λιτότητας, πιο τιμωρητικό από αυτό που επιβλήθηκε στην Ιρλανδία ή την Ισλανδία, επειδή η τιμωρία έπρεπε να ανταποκρίνεται αντιληπτή ηθική χαλαρότητα. Η κυριαρχική λήψη αποφάσεων παραχωρήθηκε σε μη εκλεγμένους ευρωπαϊκούς φορείς, απογυμνώνοντας τη δημοκρατία για την οποία τόσοι Έλληνες είχαν χύσει το αίμα τους. Δισεκατομμύρια δόθηκαν στις τράπεζες, κοινωνικοποιώντας τα χρέη τους, ενώ οι Έλληνες που ζούσαν με το ζόρι με 600 ευρώ το μήνα καταδικάστηκαν σε συλλογική τιμωρία. Το ΑΕΠ της χώρας μειώθηκε κατά 28 τοις εκατό· οι μισθοί και τα εισοδήματα, μειώθηκαν στο μισό. Η ανεργία εκτοξεύθηκε. Όπως στην «Οδύσσεια», ηοργή πήρε πολλές μορφές, αλλά, στην Ελλάδα, ήταν ο μονόφθαλμος Κύκλωπας του νεοφιλελευθερισμού και του νεοκαπιταλισμού, που αρπάζει τους ανθρώπους τυχαία, «ξεσκίζοντάς τους κομμάτι κομμάτι… χωρίς να αφήνει ίχνος, καταβροχθίζοντας σπλάχνα, σάρκα και κόκαλα, μυελό και τα πάντα».

Ο αριστερός λαϊκισμός του ΣΥΡΙΖΑ επεδίωξε να επιστρέψει την εξουσία σε «εμάς, τον λαό». Αντηχούσαν την κραυγή του Οδυσσέα: «Εμείς, οι Ανώνυμοι, μπορούμε να σας καταστρέψουμε» ή, όπως το έθεσε ο Κώστας το 2010, οι εξεγερμένοι έλεγαν: «Εμείς, οι ανώνυμοι, τα σχολιαρόπαιδα, οι φοιτητές, οι άνεργοι, η γενιά που πρέπει να επιβιώσει με μισθό 600 ευρώ, είμαστε τα πάντα». Ο ΣΥΡΙΖΑ κέρδισε τις εκλογές τον Ιανουάριο του 2015.

Εξοργισμένη, η υπερεθνική, νεοφιλελεύθερη γοητεύτρια της Ευρώπης ενέτεινε τους ελέγχους της: αυτή ήταν η Τρόικα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Επιφανειακά, ήταν μια γοητεύτρια όπως η Κίρκη, η μεγάλη πονηρή θεά και κυρία της φαρμακείας στα ταξίδια του Οδυσσέα, η οποία τραγουδούσε «υπέροχα» από το νεοφιλελεύθερο τραγουδιστικό ρεπερτόριο, ενώ ύφαινε «έναν ιστό τόσο λεπτό, τόσο απαλό και με τόσο εκθαμβωτικά χρώματα» που όλοι όσοι πλησίαζαν παγιδεύονταν. Όπως η Κίρκη, η Τρόικα νάρκωσε τα θύματά της «με κακόβουλα δηλητήρια για να τα κάνει να ξεχάσουν τα σπίτια τους, και όταν είχαν πιει, τα μετέτρεψε σε γουρούνια με ένα κτύπημα του ραβδιού της και τα έκλεισε στα χοιροστάσιά της».Η Πορτογαλία, η Ιταλία, η Ιρλανδία, η Ελλάδα και η Ισπανία μετατράπηκαν σε PIIGS. Η Τρόικα είχε τη δύναμη να κάνει τα PIIGS «να γρυλίζουν όπως τα γουρούνια», παρόλο που «οι αισθήσεις τους ήταν οι ίδιες όπως πριν, και θυμόντουσαν τα πάντα». Οι ρατσιστικές υποθέσεις φούντωσαν: οι Έλληνες δεν μπορούν να ελέγξουν τις ορέξεις τους· δεν πληρώνουν φόρους, είναι τεμπέληδες, είναι απολίτιστοι, περιμένουν να συνταξιοδοτηθούν στο νησί τους στα σαράντα τους. Δεν είναι «λευκοί».

Εντός εννέα μηνών από τη στιγμή που η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ κρατήθηκε όμηρος, ο Τσίπρας παραιτήθηκε και προκήρυξε νέες εκλογές. Και έτσι έγινε…

Το Σάββατο, 5 Σεπτεμβρίου 2015, ο Κώστας παρευρισκόταν στο Συνέδριο Κριτικής Νομικής στην Πολωνία, όταν το τηλέφωνό του άρχισε να χτυπάει στο δωμάτιό του στο ξενοδοχείο. Είχαν ανακοινωθεί νέες εκλογές για τα τέλη Σεπτεμβρίου και ο ΣΥΡΙΖΑ ήθελε ο Κώστας να θέσει υποψηφιότητα για βουλευτής. Όχι. Συνέχιζαν να τηλεφωνούν. Όχι. Του υποσχέθηκαν ότι δεν είχε καμία πιθανότητα να εκλεγεί, ούτε καν στην ίδια του την πόλη, τον Πειραιά. Εγώ βρισκόμουν σε περιοδεία διαλέξεων στην Αυστραλία και θυμάμαι ότι έλαβα ένα απεγνωσμένο τηλεφώνημα από έναν ασυνήθιστα αναποφάσιστο Κώστα: να το κάνει; Δεν είχα άλλη επιλογή από το να πω «Ναι».

Το όνομά του προτάθηκε με την προϋπόθεση ότι αυτό θα του επέτρεπε να κάνει προεκλογική εκστρατεία, χωρίς όμως την προσδοκία (πόσο μάλλον την επιθυμία) να κερδίσει την έδρα ή να φύγει από το Birkbeck. Δεν μπήκε καν στον κόπο να ενημερώσει τους συναδέλφους του στο Birkbeck που ήταν υπεύθυνοι για το πρόγραμμα των μαθημάτων. Και οι δύο θυμόμαστε τον πανικό μας όταν, την ημέρα των εκλογών, έγινε σαφές ότι ένα κύμα υποστήριξης προς τον ΣΥΡΙΖΑ είχε ως αποτέλεσμα την εκλογή του ως βουλευτή στην πόλη του, τον Πειραιά. Στις 20 Σεπτεμβρίου 2015, ο Κώστας έγινε «τυχαίος πολιτικός». Μετά από σχεδόν 40 χρόνια στο Λονδίνο, ο Κώστας και εγώ επιστρέψαμε στην Ελλάδα.

Μέσα σε λίγες εβδομάδες από τη στιγμή που «οδηγήθηκε… από αντίθετους ανέμους» στο Κοινοβούλιο, εξελέγη Πρόεδρος της Μόνιμης Επιτροπής Άμυνας και Εξωτερικών Σχέσεων της Βουλής, της ανώτατης σε ιεραρχία επιτροπής. Εκεί, είχε την ατυχία να πρέπει να συνεργαστεί (και να λογοδοτήσει) με δύο από τους πιο δύσκολους υπουργούς της κυβέρνησης: τον Υπουργό Άμυνας, τον συναισθηματικά εκρηκτικό ηγέτη των φανατικών εθνικιστών «Ανεξάρτητων Ελλήνων», με τους οποίους ο ΣΥΡΙΖΑ βρισκόταν σε συνασπισμό, και τον Υπουργό Εξωτερικών, έναν επιφυλακτικό, αμετρητό αριστερό-εθνικιστή. Υπήρξαν επίσης τεταμένες στιγμές απειλών και πραγματικής επιθετικότητας: σε περισσότερες από μία περιπτώσεις, βρέθηκα ανάμεσα σε αυτόν και μια ομάδα οργισμένων εθνικιστών ή νεοναζί και, ως γνήσιος οπαδός του Μπλούμσμπερι και ειρηνιστής, έπεσα ανάμεσά τους.

Όταν έφτασε για πρώτη φορά στη Βρετανία, ο Άλαν Χαντ είχε συμβουλεύσει τον Κώστα να πάρει μαθήματα ορθοφωνίας για να βελτιώσει τα αγγλικά του· τώρα, μετά από σχεδόν τέσσερις δεκαετίες στη Βρετανία, διαπίστωσε ότι μόλις και μετά βίας κατάφερνε να χειριστεί την «πολιτική ελληνική». Μια πεντάλεπτη συνέντευξη στο ραδιόφωνο ή την τηλεόραση απαιτούσε προετοιμασία τουλάχιστον μιας ώρας. Οι δημοσιογράφοι και οι συνάδελφοί του πολιτικοί γρήγορα τον αποκαλούσαν «Ο Καθηγητής» ή «Ο Φιλόσοφος» – μερικές φορές αυτό ειπώθηκε με σεβασμό· πολλές φορές, με ελάχιστα καλυμμένη περιφρόνηση. Για πρώτη φορά στην ιστορία, οι λέξεις «ερμηνευτική» και «αποδόμηση» ειπώθηκαν από το βήμα του Κοινοβουλίου, μαζί με τα ονόματα των Ντεριντά, Νάνσι, Μπαντιού, Ρανσιέρ και Ζίζικ.

Επανειλημμένα του έλεγαν να σταματήσει να σκέφτεται ως φιλόσοφος, ακαδημαϊκός και κριτικός. Όπως ο Οδυσσέας αφού τον είχαν πετάξει χωρίς πολλά-πολλά στο νησί των Λωτοφάγων, του έδωσαν την οδηγία να «φάει από τον λωτό, ο οποίος ήταν τόσο νόστιμος που όσοι τον έτρωγαν έπαυαν να νοιάζονται για την πατρίδα τους», αλλά να αγωνίζεται μόνο για να παραμείνει εκλεγμένος. Του είπαν ότι ήταν αδύνατο να συνδυάσει την πολιτική με το ακαδημαϊκό έργο και τον προέτρεψαν να «μην σκέφτεται πλέον την επιστροφή». Πάντα αντιφρονούντας, ο Κώστας διαφώνησε. Κατά τη διάρκεια κουραστικών συζητήσεων στην Αίθουσα, τον έβλεπαν να πληκτρολογεί φρενηρικά στον υπολογιστή του. Το αποτέλεσμα ήταν τρία βιβλία στα αγγλικά και ένα στα ελληνικά: Αντίσταση και Φιλοσοφία στην Κρίση· «Ο ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία: Σκέψεις ενός τυχαίου πολιτικού»· Η ριζοσπαστική φιλοσοφία των δικαιωμάτων; και Από την Έδρα στα Έδρανα (Από την Καθηγεσία του Πανεπιστημίου στα Έδρανα του Κοινοβουλίου).

Αντιστέκοντας στον πειρασμό των Λωτοφάγων – το κοινοβουλευτικό αντίστοιχο των μελιωμένων καρπών,

λουκούμια, μπακλαβάδες – και το να ξεχάσω στη συνέχεια κάθε κριτική σκέψη ήταν μόνο ένας από τους πειρασμούς που κατάφερα να νικήσω. Υπήρχαν επίσης οι σειρήνες του πελατειακού συστήματος και του πελατειακού συστήματος, του νεποτισμού και της διαφθοράς. Οι Σειρήνες, οι γυναίκες-πουλιά που τραγουδούν τόσο γλυκά καθώς παρασύρουν τους άνδρες σε θάνατο στα νερά, του φώναξαν: «Έλα εδώ. Κανείς δεν πέρασε ποτέ από δίπλα μας χωρίς να μείνει να ακούσει τη μαγευτική γλυκύτητα του τραγουδιού μας – όποιος ακούσει θα συνεχίσει το δρόμο του όχι μόνο γοητευμένος, αλλά και σοφότερος» στα μυστικά της ελληνικής πολιτικής. Αν το δει κανείς με καθαρή ματιά, οι Σειρήνες που «γοήτευσαν» τους πολιτικούς πείθοντάς τους ότι η διαφθορά «είναι και πάντα θα είναι» (προσφέροντας τον «πειρασμό του πειρασμού», όπως θα το είχε θέσει ο Λεβινάς), ήταν στην πραγματικότητα υπεύθυνες για τη δημιουργία ενός «τεράστιου σωρού από οστά σάπιων ανθρώπων». Απερίσκεπτος ή θαρραλέος, εσείς αποφασίζετε, αλλά ο Κώστας, μιμούμενος τον μεγάλο Οδυσσέα όταν τον δελέασαν οι Σειρήνες του την εποχής του), πήρε «ένα μεγάλο κύλινδρο από κερί… τον ζύμωσε μέχρι να μαλακώσει κάτω από τις ακτίνες του [ελληνικού] θεού του ήλιου», και τον χρησιμοποίησε για να κλείσει τα αυτιά των κοινοβουλευτικών ερευνητών του, οι οποίοι, με τη σειρά τους, υπάκουσαν στην εντολή του να τον δέσουν σφιχτά στον ιστό της ακεραιότητας.

Οι δυσκολίες αντισταθμίστηκαν από τις επιτυχίες. Ωστόσο, μερικά από τα σημαντικότερα επιτεύγματα που θα μπορούσα να αναφέρω είναι: 

η ψήφιση κοινοβουλευτικής απόφασης που αναγνώριζε ένα παλαιστινιακό κράτος εντός των συνόρων του 1967, με πρωτεύουσα την Ανατολική Ιερουσαλήμ (γεγονός που προκάλεσε μια έντονη συζήτηση σχετικά με τη διαφορά μεταξύ «το παλαιστινιακό κράτος» και το «ένα παλαιστινιακό κράτος») και η υποδοχή του Μαχμούντ Αμπάς, Προέδρου της Παλαιστινιακής Αρχής, στο Ελληνικό Κοινοβούλιο· η θέσπιση του πλαισίου για την εισαγωγή ριζικής συνταγματικής μεταρρύθμισης· η διαπραγμάτευση και η ψήφιση της Συμφωνίας των Πρεσπών μεταξύ της Ελλάδας και της Βόρειας Μακεδονίας (η οποία έθεσε τέλος σε μία από τις μακροβιότερες διαμάχες στην εξωτερική πολιτική της Ελλάδας)· η ίδρυση της πρώτης Νομικής Σχολής στην Κύπρο· υποστήριξη ψηφίσματος που καθιερώνει δικαιώματα συμβίωσης για τα άτομα της LGBTQ+ κοινότητας και επιτρέπει την αλλαγή της ταυτότητας φύλου· ίδρυση του «Ideas Lab» στην Αίθουσα 227, όπου κάθε Τετάρτη αριστεροί βουλευτές συναντιόνταν για να συζητήσουν θεωρητικές και πολιτικές ιδέες· η ατιμωτική παρέλαση του ηγέτη της νεοναζιστικής  Χρυσή Αυγή («Χρυσή Αυγή») από την Αίθουσα· και η εκστρατεία για τη βελτίωση της θέσης των προσφύγων και των μεταναστών. Μετά την ομιλία μου, η Έλενα Ψυιάκου και ο Διονύσης Μητρόπουλος (οι κοινοβουλευτικοί του ερευνητές και ακτιβιστές, χωρίς τους οποίους τίποτα δεν θα είχε συμβεί) θα αναλύσουν λεπτομερέστερα αυτά τα πολιτικά γεγονότα.

Τότε όλα κατέρρευσαν. Ο ΣΥΡΙΖΑ έχασε την εξουσία από το κεντροδεξιό κόμμα της Νέας Δημοκρατίας το 2019. Ήταν εξαντλητικό. Τα δωμάτια γεμάτα καπνό που δεν μπορούσε να αποφύγει αν ήθελε να ασκήσει πιέσεις στους συναδέλφους βουλευτές του· οι αφόρητα πολλές ώρες εργασίας· ο εκκωφαντικός αριθμός τηλεφωνημάτων· η αδυναμία δημιουργίας ισχυρών δικτύων χωρίς «χρήματα κάτω από το τραπέζι». Όπως ο Οδυσσέας, «Το σώμα του ήταν πρησμένο, και… έπεσε λιπόθυμος από την απόλυτη εξάντληση».

Ήταν ένα απογοητευτικό ταξίδι για να βρει πόρο, ένα πέρασμα από έναν σκληρό κόσμο προς ένα σπίτι, όπου κι αν βρισκόταν αυτό. Αλλά ήταν επίσης μια συναρπαστική περίοδος. Από τότε που αποχώρησε από το Κοινοβούλιο, η ζωή του περιλάμβανε πολλές άλλες περιπέτειες – ως Πρόεδρος του Ινστιτούτου Νίκου Πουλαντζά (του αριστερού think tank), ως Δημοτικός Σύμβουλος του αγαπημένου του Πειραιά, ως συγγραφέας τακτικών αρθρογραφιών σε ελληνικές και διεθνείς εφημερίδες, καθώς και σε ραδιοφωνικές εκπομπές. Είναι πραγματικά «λιοντάρι της καρδιάς», πιστός μέχρι αδικίας, με χάρισμα για τη φιλία. Ρίχνει δάκρυα, όπως ο Οδυσσέας, για τους φτωχούς και τους καταπιεσμένους. Είναι «άνθρωπος της τακτικής», ευέλικτος, έξυπνος. Υπάρχει ένας υπέροχος ελληνικός όρος γι’ αυτό: πολύτροπος που σημαίνει πολλά πράγματα: ευέλικτος, πνευματώδης, πονηρός, επινοητικός, δημιουργικός, πολυτάλαντος. Μισεί ειλικρινά να γίνεται θέμα συζήτησης – αυτές οι συζητήσεις των τελευταίων δύο ημερών είναι ενοχλητικές, ακόμη και ταπεινωτικές, γι’ αυτόν. Ωστόσο, όπως και ο πιστός χοιροτρόφος Ευμαίος στην «Οδύσσεια», χαίρεται να διηγείται ιστορίες, ακόμη και για τιςατυχίες του· «γιατί όταν ένας άνθρωπος έχει… ταλαιπωρηθεί στον κόσμο, απολαμβάνει να αναπολεί τις θλίψεις που έχουν περάσει προ πολλού». Ο Κώστας είναι πάντα σε κίνηση. «είδε τις πόλεις και γνώρισε τις ευαισθησίες πολλών λαών», που όλοι αγωνίζονταν για μια νέα επιστροφή στην πατρίδα ή «νόστος».