Brexit endgame: πολιτική αριθμητική και συνταγματική τάξη

Βουλευτές, σχολιαστές και εφημερίδες συναγωνίζονται σε ύβρεις και απαξιωτικά επίθετα για να εκφράσουν την αποδοκιμασία τους για τη διακοπή της λειτουργίας της Βουλής στο “λίκνο της δημοκρατίας”. Βρισκόμαστε πια στο endgame του Brexit.

Έχει στοιχεία φάρσας, με πρωταγωνιστές διάφορους δεύτερης κατηγορίας πολιτικούς σαν τον Boris Johnson, τον Nigel Farage ή τον Jacob Rees-Mogg, ηγέτη των βουλευτών υπέρ του Brexit, κάποιου που βγαίνει από προπολεμική σάτιρα της υπεροπτικής βλακείας των Άγγλων αριστοκρατών. Αλλά ταυτόχρονα το Brexit είναι και μια τραγωδία, καθώς οι ζωές εκατομμυρίων στη Βρετανία και την Ευρώπη κινδυνεύουν.

Όλα τα τραγικά, κωμικά και παράδοξα στοιχεία που χαρακτήρισαν τη διαδικασία του διαζυγίου μεγεθύνθηκαν πρόσφατα σε ένα πανόραμα αποτυχημένης πολιτικής, ανίκανων πολιτικών και κρατικής παράλυσης. Πολλές φορές η εξαίρεση φωτίζει ό,τι γίνεται στον κανόνα. Μ’ αυτή την έννοια, αυτό που ο Max Weber αλλά και ο Αστερίξ ονόμασαν αγγλική «ιδιαιτερότητα», αποκαλύπτει τα πολιτικά αδιέξοδα του ύστερου καπιταλισμού.

Ας δούμε μερικά. Ο Johnson εκλέχτηκε αρχηγός των Τόρηδων και πρωθυπουργός πριν από μερικές βδομάδες από 65.000 μέλη του κόμματος, το 0,1% των Βρετανών ψηφοφόρων. Ήταν μια παρωδία δημοκρατικής διαδικασίας και απόδειξη της παρακμής των παραδοσιακών κομμάτων. Δεν έχει επομένως νομιμοποίηση για την ακροδεξιά κυβέρνησή του. Έχει όμως το ισχυρό επιχείρημα ότι είναι αποφασισμένος να σεβαστεί την απόφαση του λαού για Brexit και να ολοκληρώσει μια οδυνηρή διαδικασία που κράτησε πολύ. Οι επανειλημμένες απορρίψεις της συμφωνίας της Τ. Μέι από τη Βουλή, η εγκατάλειψη της κοινωνικής πολιτικής, η παράλυση του κράτους λόγω της αβεβαιότητας έκαναν τον κόσμο να βαρεθεί την ατέρμονα συζήτηση, να θέλει ένα τέλος. Ο Johnson εκμεταλλεύεται έξυπνα τη συνταγματική χαλαρότητα που αναλύουμε πιο κάτω και τη λαϊκή δυσαρέσκεια για να πετύχει τον σκοπό της ζωής του: να εκλεγεί πρωθυπουργός. Σ’ αυτή την επιδίωξη έχει την πλήρη υποστήριξη του δεξιού Τύπου.

Ας δούμε τις κινήσεις της κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης και την σημασία της αναστολής της λειτουργίας της Βουλής. Οι υπολογισμοί τακτικής ξεκινάνε από συγκεκριμένες αριθμητικές εξισώσεις και πλειοψηφίες.

1. Η κυβέρνηση είναι ετοιμοθάνατη έχοντας πλειοψηφία ενός βουλευτή στους 650 αλλά βάσει νόμου θα παραμείνει μέχρι το 2022. 2. Για να γίνουν πρόωρες εκλογές χρειάζεται να συμφωνήσουν τα 2/3 των βουλευτών. 3. Περίπου 120 συντηρητικοί βουλευτές απεχθάνονται τον Johnson αλλά ενδιαφέρονται να επανεκλεγούν. 4. Δεν υπάρχει πλειοψηφία στην Βουλή υπέρ της παραμονής στην Ένωση. 5. Υπάρχει όμως συντριπτική πλειοψηφία κατά του Brexit χωρίς συμφωνία. 6. Η συμφωνία που διαπραγματεύτηκε η Μέι με την Ε.Ε. έχει απορριφθεί επανειλημμένα και οι Ευρωπαίοι δεν φαίνονται διατεθειμένοι, όπως θέλει ο Johnson, να ξανανοίξουν το πιο δύσκολο κεφάλαιό της για τα σύνορα στην Ιρλανδία.

Σ’ αυτό το περιβάλλον, ο σχεδιασμός των πολιτικών μοιάζει με κινήσεις σε παρτίδα σκάκι ή πόκερ, με διαρροή πληροφοριών, προσπάθεια πρόβλεψης των κινήσεων του αντιπάλου, εκβιασμούς και μπλόφες.

Ο Johnson, που δεν έχει λειτουργική πλειοψηφία δεν θέλει να προχωρήσει στο Brexit η παρούσα Βουλή εκτός αν είναι χωρίς συμφωνία, Αντίθετα, επιδιώκει κάτι επιφανειακά τρελό: θέλει να αναγκάσει την αντιπολίτευση να ανατρέψει την κυβέρνησή του με ψήφο μομφής. Γιατί; Αφού είναι αδύνατον να γίνει νέα συμφωνία σε 30 μέρες μετά την αποτυχία της προηγούμενης που ήταν αποτέλεσμα διετών διαπραγματεύσεων, η μόνη λύση στην παρούσα κατάσταση είναι άτακτο Brexit. Αυτό που επιδιώκει επομένως ο Johnson είναι να αποφύγει την ψήφιση νόμου μετά το άνοιγμα της Βουλής στις 3 Σεπτεμβρίου. Μια τέτοια απόφαση, διαδικαστικά εξαιρετικά δύσκολη αλλά όχι αδύνατη, θα μπορούσε είτε να επιβάλλει νέα παράταση της προθεσμίας εξόδου για περαιτέρω διαπραγματεύσεις και νέα συμφωνία είτε να εξαρτά το άτακτο Brexit στις 30 Οκτωβρίου από προηγούμενη θετική ψήφο στο Κοινοβούλιο, κάτι αδύνατον.

Αντίθετα, θέλει να οδηγήσει τη Βουλή σε ψήφο δυσπιστίας και πρόωρες εκλογές που θα γίνουν λίγο πριν ή λίγο μετά τις 30 Οκτωβρίου και στην έξοδο που, απούσης νέας συμφωνίας, θα είναι αναγκαστικά άτακτη. Ο Johnson θα παρουσιάσει τις εκλογές ως αντιπαράθεση μεταξύ του λαού και της αντιδημοκρατικής Βουλής. Η κατάθεση στη Βουλή, την επόμενη εβδομάδα ενός μίνι προϋπολογισμού που προβλέπει τον διορισμό 15.000 αστυνομικών και κονδύλια για την υγεία και την παιδεία δείχνει ότι πλησιάζουν εκλογές.

Αλλά για να πετύχει ο σχεδιασμός πρέπει να μην έχουν τα κόμματα της αντιπολίτευσης και οι διαφωνούντες συντηρητικοί βουλευτές τον απαραίτητο χρόνο για να συμφωνήσουν την τακτική τους, που είναι αντίθετη του Johnson. Είτε νόμος που αποτρέπει την άτακτη έξοδο είτε ψήφος μομφής και μετά υπηρεσιακή κυβέρνηση του Corbyn ή κάποιον άλλον για εκλογές και νέες διαπραγματεύσεις.

Αλλά, όπως χρειάζεται η συμφωνία πολλών κομμάτων, βουλευτών και τάσεων, οι διαπραγματεύσεις της αντι-no deal παράταξης είναι χρονοβόρες και δύσκολες. Αυτή είναι η σημασία της αναστολής της λειτουργίας της Βουλής για ένα μήνα και η επαναλειτουργία της δύο βδομάδες πριν από την καταληκτική προθεσμία. Θα δυσκολέψει εξαιρετικά τη συμφωνία μεταξύ πολιτικών που διαφωνούν σε όλα εκτός από την απόρριψη του άτακτου Brexit. Η κίνηση του Johnson είναι βαθιά αντιδημοκρατική και ακολουθεί τις συνταγές της “ανελεύθερης δημοκρατίας” του Ερντογάν και του Όρμπαν. Αν δεν μας ψηφίζει η Βουλή τότε την καταργούμε και εκλέγουμε άλλη.

Αλλά είναι και αντισυνταγματική η διακοπή της Βουλής. Έπρεπε η βασίλισσα να μην αποδεχτεί, όπως υποχρεώνεται από συνταγματική σύμβαση, την πρόταση του Johnson; Υπάρχει προσφυγή στα αγγλικά και τα σκωτσέζικα δικαστήρια για ακύρωση του πρόωρου κλεισίματος της Βουλής, αλλά είναι δύσκολο να πετύχει. Η λύση θα είναι πολιτική και οποιαδήποτε κι αν είναι θα είναι, και συνταγματικά ορθή.

Σύνταγμα και πολιτική

Για να εξηγήσω αυτή την παράξενη άποψη ας επιχειρήσω μια σύντομη αναφορά στο βρετανικό σύνταγμα. Αυτό είναι άγραφο και «ήπιο». Δεν υπάρχουν συνταγματικές διατάξεις με «αυξημένη τυπική ισχύ» που απαγορεύουν την αναθεώρησή τους. Συνταγματικό θεμέλιο είναι η «κυριαρχία της Βουλής» και όχι του λαού.

Η Βουλή είναι παντοδύναμη αλλά ταυτόχρονα προικισμένη με μεγάλη δόση αγγλικού πραγματισμού. Η κυρίαρχη Βουλή μπορεί με απλή πλειοψηφία να αλλάξει ή να καταργήσει όλους τους υπάρχοντες θεσμούς, περιλαμβανόμενης και της βασιλείας, αλλά δεν το κάνει. Όλα μπορούν να αλλάξουν και γι’ αυτό τίποτε δεν αλλάζει.

Ό,τι γίνεται στην πολιτική ζωή του τόπου είναι επομένως συνταγματικά ορθό. Η εξασφάλιση των θεσμών από μελλοντική τους κατάργηση οφείλεται στην ταξική ισορροπία δυνάμεων που υποστηρίζει τη χαλαρή κανονιστικότητα του συντάγματος. Η ηγεμονία της αστικής τάξης και της πολιτικής Δεξιάς, που ποτέ δεν υποχώρησε, ούτε την περίοδο Εργατικών κυβερνήσεων, αποτελούν πολύ πιο ισχυρή εγγύηση σταθερότητας από τις διάφορες προσπάθειες των λεγόμενων «αυστηρών» συνταγμάτων να αποτρέψουν την αναθεώρηση διατάξεών τους. Εντούτοις, όταν η ταξική ισορροπία έρχεται σε αντίθεση με τις επιλογές της πολιτικής κάστας, τότε η «σχετική αυτονομία» της πολιτικής αναστέλλεται και τα οικονομικά συμφέροντα επιβάλλουν την «ορθή» άποψη εγκαταλείποντας τις όποιες θεσμικές εγγυήσεις.

Μια ελληνική παρένθεση. Βλέπουμε την ίδια διαδικασία να εξελίσσεται και σ’ εμάς με το «αυστηρό» σύνταγμα. Η νίκη της Νέας Δημοκρατίας εναρμόνισε την ταξική κυριαρχία με την πολιτική διακυβέρνηση, κάτι που είχε διαταράξει ο ΣΥΡΙΖΑ. Η νέα κυβέρνηση έχει δηλώσει ότι δεν δεσμεύεται από τη συνταγματική αναθεώρηση που ολοκληρώθηκε στην αρχή του χρόνου. Ειδικότερα, δεν θέλει να εφαρμόσει την απλή αναλογική στις επόμενες εκλογές, όπως προβλέπει ο νόμος και επιβάλλει το σύνταγμα. Με νομικά τερτίπια, λοιπόν, προγραμματίζει να αλλάξει το σύνταγμα πρώτα για να μπορέσει μετά να εφαρμόσει στις επόμενες εκλογές τον εκλογικό νόμο που θα ψηφίσει αργότερα.

Ο συνταγματικός φετιχισμός που αναλώνεται στη συνεχή παράθεση άρθρων, παραγράφων και κανόνων παρανοεί τον ρόλο του δικαίου ως ζωντανού οργανισμού που προσαρμόζεται στην ισορροπία των πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων. Εμείς θα έχουμε συνταγματικό πραξικόπημα αν προχωρήσει ο φημολογούμενος κυβερνητικός προγραμματισμός. Αλλά η αρχή παραμένει ίδια. Όταν ανοίγει χάσμα μεταξύ ταξικής ισχύος και κανονιστικής ορθότητας, το δίκαιο υποχωρεί.

Ας γυρίσουμε στη Βρετανία. Η ταξική ισορροπία διαταράχτηκε από το διαγώνιο ρήγμα που άνοιξε το Brexit σε όλες τις τάξεις, τα κόμματα και την κοινωνία. Σ’ αυτή την πρωτοφανή για τη χώρα κατάσταση, η πολιτική αυτονομήθηκε και οδήγησε σε αποφάσεις στις οποίες αντίκεινται και μεγάλο μέρος του κεφαλαίου και η πλειοψηφία των συνδικάτων. Μια ιστορία που άρχισε με την προσπάθεια του Cameron και της May να καθαρίσουν την εσωκομματική αντιπολίτευση τελειώνει με την απειλούμενη διάλυση του Ηνωμένου Βασιλείου.

Αλλά η ομίχλη παραμένει ακόμη πυκνή πάνω από τη Μάγχη, δύο μήνες πριν από την ημερομηνία εξόδου. Πριν από το δημοψήφισμα, είχα υποστηρίξει ότι το Brexit θα κερδίσει, παρά τις προβλέψεις. Αν ήθελα να προβλέψω το αποτέλεσμα σήμερα, θα έλεγα ότι η πρόσφατη σύγκλιση ταξικών επιθυμιών και πολιτικών επιλογών θα αποτρέψει την τελευταία στιγμή το άτακτο Brexit. Το μάθημα για εμάς είναι ότι στον ύστερο καπιταλισμό οι οικονομικές πολιτικές δεν επιβάλλονται πάντα επί των πολιτικών, πολιτισμικών και ταυτοτικών επιλογών. Οι Βρετανοί το έμαθαν μέσα από την καταστροφή του Brexit. Αλλά κι εμείς ελπίζω να καταλάβουμε ότι δεν ισχύει πάντα και αποκλειστικά το “it’s the economy, stupid”.