Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς
Birkbeck Institute of the Humanities
Θεωρία στο Μέγαρο
ΕΦΣΥΝ ‘Πολιτικά & Φιλοσοφικά Επίκαιρα’
Open Athens
Στην Βραζιλία ο Σπινόζα νίκησε τον Χομπς
Έφτασα στο Ρίο ντε Τζανέιρο για πανεπιστημιακές διαλέξεις στις 6 Νοεμβρίου, λίγες μέρες μετά την νίκη του Λούλα στις δεύτερες προεδρικές εκλογές. Παντού χαρά και αισιοδοξία, τραγούδια και σάμπα. Για κάποιον που ερχόταν από την Ελλάδα της καθεστωτικής κυβέρνησης, του αριστερού κατακερματισμού, της κατάθλιψης, το κλίμα μου θύμισε τον Ιανουάριο του 2015. Η νίκη του Λούλα δεν έχει προηγούμενο στην Βραζιλιάνικη ιστορία. Ο Φλάβιο Μπολσονάρο είχε κερδίσει τον πρώτο γύρο με πάνω από 2 εκατομμύρια και τα δεξιά κόμματα είχαν επικρατήσει στις εκλογές για το Κογκρέσο και τις Κυβερνήσεις των Πολιτειών (https://tvxs.gr/news/kosmos/kostas-doyzinas-vrazilia-oi-krisimes-ekloges-tis-kyriakis-meros-deytero/). Μετά από τέτοια συντριπτική ήττα η απογοήτευση των αριστερών ήταν πάνδημη. Πότε στο παρελθόν ο νικητής του πρώτου γύρου δεν έχασε στον δεύτερο. Τα 9 εκατομμύρια ψηφοφόροι των δύο δεξιών κόμματων που αποκλείστηκαν από τον δεύτερο γύρο ήταν αναμενόμενο να ψηφίσουν τον Φλάβιο. Ο Μπολσονάρο είχε πάρει 56,1 εκατομμύρια στον πρώτο γύρο και πήρε άλλα 3,7 στον δεύτερο. Ο Λούλα όμως πήρε 10 εκατομμύρια παρά πάνω και πήγε από τα 53,9 στα 64,2 εκατομμύρια. Πως έγινε αυτό το θαύμα σε τρεις μακρές εβδομάδες;
H ήττα στον πρώτο γύρο ήταν λυτρωτική. Ο κόσμος τρομοκρατήθηκε ότι μια νέα περίοδος κρυπτοφασισμού ερχόταν. Το ίδιο βράδυ, φοιτητές από το Ομοσπονδιακό Πανεπιστήμιο της Φλουμινένσε έκανα μια πορεία υπέρ του Λούλα που ξεκίνησε ένα κύμα κινητοποιήσεων σε ολη τη χώρα. Εκατοντάδες διαδηλώσεις οργανώθηκαν σε όλη τη Βραζιλία· εκατομμύρια βγήκαν στους δρόμους. Κάποιοι οργάνωναν τις γειτονιές τους, μοίραζαν φυλλάδια πόρτα πόρτα, σε σταθμούς του μετρό και στάσεις λεωφορείων. Άλλοι γύριζαν τους δρόμους με πλακάτ και σημαίες με τον αριθμό 13 (τον αριθμό του Λούλα στα ψηφοδέλτια) και συζητούσαν για το τι διακυβευόταν. Οδηγοί και ταξιτζήδες πήγαιναν τους ηλικιωμένους στα εκλογικά τμήματα την ημέρα των εκλογών. Το κίνημα ήταν αυθόρμητο, γεμάτο φαντασία και χωρίς κεντρική καθοδήγηση.
Τη νύχτα της ήττας στον πρώτο γύρο, η Άνα-Ελίσα μια ακτιβίστρια 21 ετών ανέβασε ένα βίντεο λέγοντας ότι η αριστερά πρέπει να είναι πιο «ταπεινή» και να «μάθει» να χρησιμοποιεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διότι «δεν υπάρχει πλέον διαχωρισμός μεταξύ των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των δρόμων. Οι απλοί πολίτες βρίσκονται στο Instagram και στο TikTok». Ο Λούλα αγόρασε κινητό για πρώτη φορά και άρχισε να ανεβάζει βιντεάκια. Ο Αντρέ Τζανονές, ένας Γερουσιαστής φίλος του Λούλα, δημιούργησε πριν τον δεύτερο γύρο το κανάλι «Ο Στρατός του Λούλα» στο WhatsAp. Σε λίγο είχε 10 εκατομμύρια μέλη που έβαζαν μηνύματα υπέρ του Λούλα στα κοινωνικά δίκτυα. Το πιο εντυπωσιακό τους εύρημα ήρθε μετά το πρώτο debate των δύο υποψηφίων. Ο Φλάβιο είχε γράψει στην παλάμη του CORRUPTO (διεφθαρμένος) και την έδειχνε στραμμένη προς τον Λούλα ελπίζοντας να επηρεάσει τους θεατές. Το πήραν τα κοινωνικά μέσα και γρήγορα εμφανίστηκαν εκατοντάδες φωτογραφίες κανονικών ανθρώπων αλλά και celebrities με τις στολές της δουλειάς και γραμμένη στην παλάμη την ιδιότητα τους: γιατρός, μηχανικός, ποδοσφαιριστής, τραγουδίστρια κλπ. Το συμπέρασμα σαφές. «Διεφθαρμένος» είναι ιδιότητα του Φλάβιο όχι του Λούλα. Μια εβδομάδα πριν από τις εκλογές, οι «στρατιώτες» δημοσιεύσαν άλλη φωτογραφία τους με τη κίτρινη φανέλα της εθνικής ομάδας κάνοντας με τα δάκτυλα το σήμα «L» για τον Λούλα. Όπως είπε ο Τζανονές πρέπει να δημιουργηθεί μια «αίσθηση κοινότητας, το συναίσθημα ότι δεν είμαστε μόνοι.» Η κοινότητα φτιάχτηκε έστω για λίγο. Ήταν αρκετό για να σταματήσει την ακροδεξιά.
Την μέρα της νίκης του Λούλα, οι φοιτητές της Σερβίας άφησαν τους δρόμους, τις καταλήψεις, τις πορείες που διέσχιζαν όλη την χώρα και ανέβηκαν τις σκάλες του Κοινοβουλίου και της κυβέρνησης. Αποκαθήλωσαν τον Βούτσιτς μετά 14 χρόνια στην εξουσία. Άλλο θαύμα που ανέτρεψε την πολιτική ιστορία της Σερβίας. Οι Βραζιλιάνοι και οι Σέρβοι πέτυχαν κάτι πρωτοφανές. Ήταν οι πρώτες εκλογές που νίκησαν οι πολίτες, κυρίως οι νέοι, με την κινητοποίηση τους πολύ ισχυρότερες δυνάμεις. Αλλά τι άλλαξε στις δύο χώρες και επέτρεψε την νίκη ενώ στα περισσότερα μέρη κερδίζει η ακροδεξιά.
Χομπς και Σπινόζα
Ο 21ος είναι ο αιώνας του νεοφιλελευθερισμού, της καταστολής, του καθεστώτος πολέμου. Αλλά είναι και ο αιώνας των αντιστάσεων. Από την Αραβική Άνοιξη, στην Πουέρτα δε Σολ, το Σύνταγμα, την Ταξίμ, το Black Lives Matter, το MeToo, τα Gillets Jeunes, τους φοιτητές στην Γαλλία, την Ισπανία, το Bangladesh, τους αλληλέγγυους στους πρόσφυγες και την Παλαιστίνη, οι πλατείες και οι δρόμοι γεμίζουν τακτικά από αγανακτισμένους, θυμωμένους, αποφασισμένους πολίτες. Αλλά με εξαίρεση την σύντομη κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ και την άνοδο των Ποδέμος στην Ισπανία, η αστυνομία, τα ΜΑΤ και τα δικαστήρια κατέστειλαν τις αντιστάσεις. Η κατάληψη δημόσιων χώρων έχει αποτέλεσμα αλλά η κούραση των διαδηλωτών και η καταστολή των αρχών είναι πιο αποτελεσματικές. Η εξουσία χάνει για λίγο τον έλεγχο αλλά όταν δεν υπάρχουν ορατές επιτυχίες, αδειάζουν οι πλατείες. Η Αραβική άνοιξη έγινε χειμώνας, το Occupy Wall Street έγινε Wall Street occupies the world. Το κύμα των αντιστάσεων έσπασε στον τοίχο του κυρίαρχου κράτους. Αλλά η βάναυση λιτότητα και η αυξανόμενη ανισότητα έχουν παραβιάσει το κοινωνικό συμβόλαιο και έχουν εξαφανίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών στις διεφθαρμένες, καθεστωτικές κυβερνήσεις. Έγραφα ότι δεν ξέρουμε πότε θα γίνει η επόμενη εξέγερση αλλά είμαστε σίγουροι ότι θα γίνει. Η Βραζιλία και η Σερβία το επιβεβαίωσαν. Τι μας διδάσκει η Βραζιλία;
Η σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία χωρίζεται σε δύο στρατοπέδα. Το κυρίαρχο του Χομπς που ακολουθεί την αρχή του Ενός – του Κυριάρχου, του Λεβιάθαν ως «θνητού Θεού», του Μονάρχη. Είναι η παράδοση του κράτους, των κομμάτων αλλά και της αριστεράς. Ο Πρωθυπουργός, ο ηγέτης, τα στελέχη και από κάτω η «μάζα» ή τα πειθαρχικά μέλη της οργάνωσης. Η αιρετική παράδοση του Σπινόζα αντίθετα προτάσσει το πλήθος, την δημοκρατία των πολλών που δεν μετουσιώνονται σε ενιαίο σώμα και δεν επιθυμούν να μιμηθούν τον Θεό. Το πλήθος είναι μια πολλαπλή υλική οντότητα που εκδηλώνεται δημόσια, πολλαπλές μοναδικότητες που ενεργούν από κοινού στον δημόσιο χώρο. Μια κοινή πολιτική επιθυμία, η cupiditas του Σπινόζα, ενώνει τα μέλη του προσωρινά. Το πλήθος ενωνεται μόνο στη δράση του. Όταν μοναδικοί και διαφορετικοί άνθρωποι συγκεντρώνονται – υλικά και σήμερα ψηφιακά – και συντονίζουν τις επιθυμίες τους δημιουργείται μια κοινή πολιτική επιθυμία. Ό,τι συνέβη πριν από τη δημόσια συνύπαρξη (οι διαφορετικές ιδεολογίες των μελών, οι προσωπικές τους συνθήκες, οι λόγοι που τους οδήγησαν στη δημόσια συνεύρεση) μπαίνει σε δεύτερη μοίρα. Αυτό που έχει σημασία είναι τι θα συμβεί ως αποτέλεσμα της δράσης τους. Το πλήθος ως πολιτικό υποκείμενο δημιουργείται και διαλύεται μέσα στην προσωρινότητα και την ακραία ένταση της συνύπαρξης των μοναδικοτήτων. Οι ατομικές επιθυμίες μετατρέπονται σε κοινή επιθυμία, μια δύναμη που μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Αλλά ισχύει αυτό μόνο για την σωματική συνεύρεση ή και για την ψηφιακή;
Μεταφορντισμός
Στον ύστερο καπιταλισμό η παραγωγή και η εργασία έχουν λάβει άυλη μορφή. Η επιστήμη, η γνώση, η κοινωνική συνεργασία και η δικτύωση είναι κρίσιμες για την παραγωγή. Η άυλη εργασία περιλαμβάνει την παραγωγή ιδεών, πληροφοριών, εικόνων, γνώσης, κωδίκων, γλωσσών, κοινωνικών σχέσεων. Οι μη ιεραρχικές, οριζόντιες, παγκόσμιες κοινωνικές σχέσεις αποτελούν πλέον την επιφάνεια της οικονομικής δραστηριότητας. Τα προϊόντα επικοινωνούνται, αγοράζονται και καταναλώνονται αμέσως στο διαδίκτυο. Ο βιομηχανικός καπιταλισμός μετάτρεπε το συγκεκριμένο (αξία χρήσης) σε αφηρημένο (αξία ανταλλαγής). Στον μεταφορντικό ύστερο καπιταλισμό συμβαίνει το αντίθετο: οι σκέψεις, οι ιδέες και οι λέξεις μετατρέπονται αμέσως σε υλικά αντικείμενα. Η επαγγελματική συνεργασία και η δικτύωση στην παραγωγή όμως δεν δημιουργούν ισχυρές πολιτικές ή συνδικαλιστικές σχέσεις και συγκλίσεις. Η επιτυχής χρήση του εταιρικού intranet, το να είσαι πάντα online και στα social media διαφέρει πολύ από το να ανήκεις στο ίδιο συνδικάτο ή κόμμα. Ο μεταφορντισμός προάγει τη δικτύωση αλλά όχι την ιδεολογική ταύτιση, τη συνεργασία που βασίζεται στον ατομικισμό. Το κύριο προϊόν της βιοπολιτικής είναι το υποκείμενο· ένα υποκείμενο που υπακούει, καταναλώνει και ικανοποιεί τις λειτουργικές ανάγκες του ύστερου καπιταλισμού.
Όταν οι δικτυωμένοι εργαζόμενοι που έχουν μάθει την οριζόντια συνεργασία και επικοινωνία μεταφέρουν τις αρχές της συνεργασίας από την εργασία στην πολιτική, όλα αλλάζουν. Η επικαιρότητα του αριστοτελικού καιρού θα διακόψει τη γραμμική εξέλιξη του νεοφιλευθερισμού. Μια σπίθα οδηγεί σε ελάχιστη αλλαγή στη συμπεριφορά του πλήθους, και το μεταμορφώνει από παθητικό αποδέκτη της εκμετάλλευσης σε ενεργό αντίπαλο της παρασιτικής της φύσης και θα αλλάξει το παγκόσμιο πολιτικό σχέδιο. Αυτό έγινε στην Βραζιλία και την Σερβία. Στην Βραζιλία η σπίθα ήταν η ήττα του Λούλα στον πρώτο γύρο. Στην Σερβία το δυστύχημα στον σταθμό του Νόβι Σαντ. Όταν το πλήθος ξεσηκωθεί, ο Σπινόζα παίρνει την εκδίκησή του από τον Χομπς. Γιατί δεν έγινε κάτι ανάλογο στην Ελλάδα μετά τα Τέμπη. Μπορεί κάτι τέτοιο να γίνει στην Ελλάδα;
Το νέο βιβλίο του Κώστα Δουζίνα Η Επιθυμία του Νόμου: Κριτική, Δίκαιο, Πολιτική κυκλοφόρησε αυτόν τον μήνα από τις εκδόσεις Νήσος.